BÀI TUYÊN TRUYỀN KỈ NIỆM 300 NĂM NGÀY SINH DANH NHÂN VĂN HÓA LÊ QUÝ ĐÔN (1726 – 2026)

NHÀ BÁC HỌC LÊ QUÝ ĐÔN - TÚI KHÔN CỦA THỜI ĐẠI

Thần đồng trấn Sơn Nam

Danh nhân Lê Quý Đôn tự Doãn Hậu, hiệu Quế Đường sinh ngày 2/8/1726 tại làng Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam (nay là xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên) lúc nhỏ tên là Lê Danh Phương. Cha ông là tiến sĩ Lê Phú Thứ (sau đổi thành Lê Trọng Thứ) từng làm đến chức Hình bộ Thượng thư. Mẹ ông là bà Trương Thị Ích con gái tiến sĩ Trương Minh Lượng.

Từ nhỏ, Lê Quý Đôn nổi tiếng ham học, thông minh, có trí nhớ siêu phàm. Năm 2 tuổi, ông đã đọc được chữ "hữu" và "vô"; 5 tuổi đọc được nhiều bài trong Kinh Thi; năm 10 tuổi, ông học sử, mỗi ngày thuộc được 80 đến 90 chương và học Kinh Dịch về phần Cương hình và Đồ thuyết; năm 14 tuổi ông đã đọc hết Ngũ Kinh, Tứ Thư, Sử truyện và Chư tử. Vì vậy, ông được mệnh danh là “Thần đồng trấn Sơn Nam”.

Chân dung Lê Quý Đôn (1726-1784)

Ba lần đỗ đầu

Năm 17 tuổi (Quý Hợi – 1743, đời vua Lê Hiển Tông), ông dự thi Hương và đỗ đầu (Giải nguyên). Sau đó, ông cưới bà Lê Thị Trang con gái của Tiến sĩ Lê Hữu Kiều.

Năm 26 tuổi (Nhâm Thân, 1752), ông dự thi Hội và lần này thì đỗ Hội nguyên (đỗ đầu kì thi Hội). Vào thi Đình, ông đỗ luôn Bảng nhãn. Vì kỳ thi này không lấy đỗ Trạng nguyên, nên kể như cả ba lần thi, ông đều đỗ đầu.

Sau khi đã đỗ đạt, Lê Quý Đôn được bổ làm quan và từng giữ nhiều chức vụ quan trọng của triều Lê-Trịnh, như: Hàn lâm thừa chỉ sung Toản tu quốc sử quán (năm 1754); Hàn lâm viện thị giảng (năm 1757); Phó sứ dẫn đầu phái đoàn đi sứ nhà Thanh (Trung Quốc) từ 1760-1762; Đốc đồng xứ Kinh Bắc (năm 1764); Thị thư kiêm Tư nghiệp Quốc tử Giám (năm 1767); Tán lý quân vụ (năm 1768); Thị phó đô ngự sử, Công bộ hữu thị lang (năm 1769); Bồi tụng (năm 1773); Lại bộ tả thị lang kiêm Tổng tài quốc sử quán (năm 1775), Hiệp trấn tham tán quân cơ Trấn phủ Thuận Hóa (năm 1776); Hiệp trấn Nghệ An (năm 1783); Công bộ thượng thư (năm 1784)...

Lê Quý Đôn nổi tiếng là một vị quan thanh liêm, cương trực, có tài năng và kiến thức uyên bác. Đặc biệt trong chuyến đi sứ nhà Thanh (Trung Quốc), bằng tài năng và bản lĩnh của mình ông đã làm rạng danh đất nước và được triều đình nhà Thanh cũng như sứ thần các nước khâm phục.

Bia đề danh tiến sĩ năm Nhâm Thân 1752

Nhà bác học lỗi lạc của Việt Nam, túi khôn của thời đại

Trong "Lịch triều hiến chương loại chí", sử gia Phan Huy Chú đã nhận xét: "Lê Quý Ðôn tư chất khác đời, thông minh hơn người... Bình sinh làm sách rất nhiều, khi bàn về kinh sử thì sâu sắc, rộng rãi; mà nói đến điển cố thì đầy đủ, rõ ràng. Cái sở trường của ông vượt hơn cả, nổi tiếng ở trên đời". Với tài trí thông minh và kiến thức uyên bác, Lê Quý Đôn đã để lại cho hậu thế khoảng 40 bộ sách bao quát hầu hết các tri thức đương thời, như: lịch sử, địa lý, thi ca, nhiều tác phẩm khảo cứu, diễn nghĩa, chú giải, bàn giảng các kinh điển, cổ thư và nhiều tác phẩm thơ Nôm. Các tác phẩm nổi tiếng của ông được coi như bách khoa toàn thư ở nhiều lĩnh vực. Có thể kể tới một số công trình tiêu biểu: Về văn học có "Toàn Việt thi lục"; "Quế đường thi tập". Về sử học có "Đại Việt thông sử", "Phủ biên tạp lục", "Kiến văn tạp lục", "Bắc sử thông lục". Về triết học có "Thư kinh diễn nghĩa", "Dịch kinh phu thuyết", "Quần thư khảo biện". Về “bách khoa thư” có bộ "Vân đài loại ngữ" rất đồ sộ…

Một số tác phẩm tiêu biểu của Lê Quý Đôn

Trong bối cảnh kiêu binh gây rối, triều chính rối ren, nhân dân đói khổ,... Lê Quý Đôn lâm bệnh nặng. Sau đó, ông xin về quê mẹ là làng Nguyễn Xá, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam (nay là tỉnh Ninh Bình) để chữa trị, nhưng không khỏi. Ông mất ngày 14 tháng 4 năm Giáp Thìn niên hiệu Cảnh Hưng thứ 45 (tức 11 tháng 6 năm 1784), hưởng thọ 58 tuổi.

Danh nhân văn hóa thế giới

Có thể nói, sự nghiệp khoa học của nhà bác học Lê Quý Đôn đã và đang là những di sản vô giá truyền lại cho các thế hệ tiếp nối, được nhà nước và nhân dân suy tôn qua nhiều hình thức lưu danh và tưởng niệm.

Cả nước hiện có hơn 100 ngôi trường mang tên danh nhân Lê Quý Đôn. Di sản của Lê Quý Đôn không chỉ có ý nghĩa trong phạm vi quốc gia mà còn vươn xa tầm quốc tế. Các tác phẩm quý giá của ông phần lớn viết bằng chữ Hán đã trở thành tài liệu tham khảo trực tiếp cho các nhà nghiên cứu trong khu vực Đông Bắc Á. Những công trình này, cùng với các bài báo khoa học, đã được dịch ra nhiều ngôn ngữ khác, góp phần lan tỏa giá trị văn hóa và trước tác của Lê Quý Đôn ra toàn cầu. Việc UNESCO thông qua Nghị quyết vinh danh và cùng tham gia kỷ niệm 300 năm ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng không chỉ đối với Việt Nam mà còn đối với cộng đồng học thuật quốc tế, khi một học giả thời phong kiến Việt Nam được ghi nhận ở tầm vóc danh nhân văn hóa toàn cầu.

Đoàn đại biểu tỉnh Hưng Yên tham dự kì họp thứ 43 của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc

Cuộc thi Tìm hiểu về Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726-1784) được tổ chức dành cho toàn thể học sinh, sinh viên 06 trường trong Khối thi đua các trường Cao đẳng tỉnh Hưng Yên diễn ra từ ngày 11 đến ngày 30 tháng 5 năm 2026 là hoạt động thiết thực, bổ ích, ý nghĩa hướng tới kỉ niệm 300 năm ngày sinh của ông và cũng là dịp ông được tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc vinh danh và cùng tổ chức kỉ niệm ngày sinh của ông. Thông qua cuộc thi góp phần tuyên truyền thân thế, sự nghiệp và khẳng định công lao, tài năng, tôn vinh những đóng góp quan trọng của danh nhân Lê Quý Đôn đối với lĩnh vực văn hóa, văn học, lịch sử, giáo dục... của Việt Nam cũng như nâng cao nhận thức, lòng tự hào, tự tôn dân tộc, tình yêu đất nước, tình yêu quê hương cho cán bộ, đảng viên và nhân dân Hưng Yên, nhất là thế hệ trẻ, góp phần quảng bá hình ảnh về đất và người Hưng Yên. Đồng thời tiếp tục thực hiện và cụ thể hóa Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Hưng Yên lần thứ I, nhiệm kỳ 2025 - 2030.